Azıx mağarasında yanan ilk ocaqdan Şuşanın azad edilməsinə qədər — bu torpağın bir milyon ildən uzun yolunu canlı 3D səhnələr və hekayələrlə kəşf edin. Aşağı sürüşdürün, səhnələri fırladın, parlayan nöqtələrə toxunun.
Azərbaycan Avropa ilə Asiyanın, Şimalla Cənubun qovşağında — Böyük İpək yolunun üzərində yerləşir. Xəzər dənizi, Böyük və Kiçik Qafqaz dağları, Kür və Araz çayları bu torpağı həm bərəkətli, həm də tarix boyu böyük imperiyaların diqqət mərkəzində saxlayıb. Bu səyahət sizi on beş fəsil boyunca daş dövründən bu günə aparacaq. Fəsillərdən birini seçin və ya sadəcə aşağı sürüşdürün.
Azərbaycan dünyanın ən qədim insan məskənlərindən biridir. Mağaralarda yanan ilk ocaqlardan Qobustan qayalarına həkk olunmuş rəqslərə qədər — insan tarixinin ilk səhifələri burada yazılıb.
Füzuli rayonu ərazisindəki Azıx mağarası Avrasiyanın ən qədim insan düşərgələrindən biridir. 1960-cı ildə arxeoloq Məmmədəli Hüseynovun kəşf etdiyi mağarada aparılan qazıntılar burada təxminən 1,5 milyon il əvvəl insanların yaşadığını göstərir. Buradakı ən qədim alətlər elmə Quruçay mədəniyyəti adı ilə daxil olub.
1968-ci ildə mağarada tapılan alt çənə sümüyü erkən neandertal tipli insana məxsusdur və təxminən 350–400 min il yaşı var. «Azıxantrop» adlandırılan bu tapıntı Azərbaycanı qədim insanın formalaşdığı ərazilər sırasına daxil etdi. Mağarada aşkar edilmiş ocaq qalıqları isə odun burada çox qədim zamanlardan tanındığını və qorunub saxlandığını göstərir.
Paleolit dövrünün digər məşhur abidələri Tağlar, Damcılı, Daşsalahlı və Naxçıvandakı Qazma mağaralarıdır. Tağlar mağarasında tapılmış minlərlə daş alət orta paleolit insanının — neandertalların gündəlik həyatından xəbər verir.
Mezolit və neolit
Qobustan: daşa yazılmış salnamə
Bakıdan təxminən 60 km cənub-qərbdə yerləşən Qobustan qayaları 6000-dən çox petroqlif — qayaüstü təsvir saxlayır. UNESCO-nun qiymətləndirməsinə görə, bu təsvirlər təxminən 40 min illik qayaüstü incəsənət tarixini əks etdirir. Ovçular, qamış qayıqlar, əl-ələ tutub rəqs edən insanlar, öküzlər və keçilər qədim insanın dünyagörüşünü, inanclarını və gündəlik həyatını bizə çatdırır.
2007-ci ildə «Qobustan qayaüstü incəsənəti mədəni landşaftı» UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edildi. Qoruğun ərazisində qədim yaşayış yerləri, kurqanlar və Böyükdaş dağının ətəyində Roma legionerlərinin qoyub getdiyi latın yazısı da var.
Mezolitdə insanlar ox və kamandan istifadə etməyə başladılar. Neolitdə isə (e.ə. VII–VI minilliklər) böyük dönüş baş verdi: insanlar əkinçilik və maldarlıqla məşğul olmağa, oturaq həyat sürməyə, gildən qab düzəltməyə başladılar.
Fəsil II
Tunc dövrü və ilk dövlətlər
E.ə. IV minillik – eramızın III əsri
Tunc və dəmir əsrlərində bu torpaqlarda ilk şəhərlər və dövlətlər yarandı. Manna, Skif çarlığı, Midiya və Atropatena Azərbaycan dövlətçiliyinin təməl daşlarını qoydu.
Qurbangaha toxunun — alov yüksəlsin. Qablara və qızıl cama baxın.
Tunc dövrü
Kür-Araz mədəniyyəti
E.ə. IV minilliyin ikinci yarısından başlayaraq Cənubi Qafqazda Kür-Araz mədəniyyəti formalaşdı. Onun daşıyıcıları möhkəm divarlı yaşayış məntəqələrində dairəvi evlər tikir, parlaq qara cilalı gil qablar düzəldir və metal emalını mənimsəyirdilər. Bu mədəniyyətin izləri Anadoludan Suriya və Fələstinə qədər geniş bir ərazidə tapılıb.
Orta və son tunc dövründə Naxçıvandakı I və II Kültəpə, Ağdam yaxınlığındakı Üzərliktəpə kimi böyük yaşayış yerləri, Gəncə-Qazax bölgəsində isə yüzlərlə kurqan meydana çıxdı. Boyalı qablar, tunc xəncərlər və qızıl bəzəklər sənətkarlığın yüksək səviyyəsindən xəbər verir. Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti (e.ə. XIV–VII əsrlər) isə dəmir dövrünün başlanğıcını təmsil edir.
Qədim dövlətlər
Manna, Skif çarlığı və Midiya
E.ə. III minillikdə Urmiya gölü hövzəsində kuti və lullubi tayfa birlikləri ilk siyasi qurumlarını yaratdılar. Kutilər hətta Mesopotamiyanı təxminən bir əsr idarə etdilər.
E.ə. IX əsrdə Urmiya gölünün cənubunda yaranan Manna Azərbaycan ərazisində mərkəzləşmiş ilk güclü dövlət hesab olunur. Paytaxtı İzirtu şəhəri olan Manna Assuriya və Urartu kimi qüdrətli qonşularla uzun müddət mübarizə apardı. E.ə. VII əsrdə bölgəyə gələn skiflər (işquzlar) burada öz çarlığını qurdular, əsrin sonunda isə Manna Midiyanın tərkibinə qatıldı.
Midiya Assuriyanı məğlub edərək Yaxın Şərqin ən böyük dövlətlərindən birinə çevrildi. E.ə. 550-ci ildə Midiya Əhəməni hökmdarı II Kir tərəfindən ələ keçirildi və bölgə təxminən iki əsr Əhəməni imperiyasının tərkibində qaldı.
E.ə. IV əsrin sonu
Atropatena: Azərbaycan adının beşiyi
E.ə. 331-ci ildə Qavqamela döyüşündə Əhəmənilər Makedoniyalı İsgəndərə məğlub oldu. Bu döyüşdə iştirak etmiş Midiya canişini Atropat sonradan İsgəndərin hakimiyyətini tanıdı, onun ölümündən (e.ə. 323) sonra isə Cənubi Azərbaycan torpaqlarında müstəqil dövlət yaratdı. Dövlət onun adı ilə Atropatena adlandırıldı.
Atropatenanın paytaxtı Qazaka şəhəri idi. Əhali əkinçilik, maldarlıq, sənətkarlıq və ticarətlə məşğul olurdu; ölkə əsrlər boyu Parfiya və Roma kimi imperiyalar arasında öz mövqeyini qorumağa çalışdı. Sonrakı dövrlərdə bu bölgədə zərdüştiliyin ən müqəddəs atəşgahlarından biri — Azərquşnasp yerləşirdi.
Tarixçilərin əksəriyyəti «Azərbaycan» adının Atropatena → Adurbadaqan → Azərbaycan şəklində dəyişərək bu günə gəlib çatdığını qəbul edir.
Fəsil III
Qafqaz Albaniyası
E.ə. IV–III əsrlər – eramızın VIII əsri
Şimali Azərbaycan ərazisində min ilə yaxın yaşamış Albaniya öz əlifbası, kilsəsi və şəhərləri ilə Qafqazın ən qədim dövlətlərindən biri idi.
Uçan hərflərə toxunun — alban əlifbası canlanır. Məbədin zəngini çalın.
Dövlət və cəmiyyət
Kür sahillərindən Xəzərə qədər
Qafqaz Albaniyası Böyük Qafqaz dağlarından cənuba doğru Kür çayının hər iki sahilini əhatə edir, şərqdə Xəzər dənizinə qədər uzanırdı. Yunan və Roma müəllifləri — Strabon, Plutarx, Pliniy albanlar haqqında maraqlı məlumatlar verirlər. Strabona görə, albanlar 26 tayfadan ibarət idi və onların hər birinin öz dili vardı.
Paytaxt əvvəlcə Qəbələ şəhəri idi. V əsrin sonlarında paytaxt Bərdəyə (Partav) köçürüldü. Bərdə sonrakı əsrlərdə Qafqazın ən böyük ticarət və mədəniyyət mərkəzlərindən birinə çevrildi — X əsr ərəb coğrafiyaşünasları onu İraqla Xorasan arasındakı ən böyük və gözəl şəhərlərdən biri kimi təsvir edirdilər.
E.ə. 66–65-ci illərdə Roma sərkərdəsi Pompeyin qoşunları Albaniyaya yürüş etdi və alban hökmdarı Oroys romalılarla döyüşə girdi. Sonrakı əsrlərdə Albaniya Roma, Parfiya və Sasani imperiyaları arasında öz yerini qorumağa çalışdı.
Mədəniyyət
Alban əlifbası və kilsəsi
IV əsrin əvvəllərində hökmdar Urnayrın dövründə xristianlıq Albaniyada dövlət dini kimi qəbul edildi. Alban kilsəsi müstəqil (avtokefal) kilsə idi; onun mərkəzi əvvəlcə Qəbələdə, sonra Bərdədə yerləşirdi.
Albanların 52 hərfdən ibarət öz əlifbası vardı. Uzun müddət bu yazı yalnız orta əsr əlyazmasındakı siyahıdan tanınırdı. 1990-cı illərdə Sinay dağındakı Müqəddəs Yekaterina monastırında alban dilində mətnləri olan palimpsest müəyyən edildi — bu, alban yazısının günümüzə gəlib çatmış ən qiymətli nümunəsidir.
V əsrdə hökmdar III Vaçaqan ölkədə çoxlu kilsə və məktəb tikdirdi; 488-ci ildə onun təşəbbüsü ilə çağırılan Ağuen məclisi dövlətin qanunlarını qəbul etdi. VII əsrdə Mehranilər sülaləsindən olan Cavanşir həm Sasanilərə, həm də xəzərlərə qarşı uğurla mübarizə apardı; onun həyatı Musa Kalankatlının «Albaniya tarixi» əsərində təsvir olunub.
Fəsil IV
Xilafət və Babək
VII – IX əsrlər
Ərəb ordularının gəlişi ilə Azərbaycanda yeni dövr başladı: İslam yayıldı, şəhərlər inkişaf etdi. Lakin ağır vergilərə və zülmə qarşı xilafətin ən böyük xalq üsyanlarından biri də məhz burada — Babəkin rəhbərliyi ilə baş qaldırdı.
Səhnəyə toxunun — qala divarlarında məşəllər yansın.
VII əsr
Ərəb xilafətinin gəlişi
Sasani imperiyasını darmadağın edən ərəb orduları 639–643-cü illərdə Cənubi Azərbaycana daxil oldu. Ərdəbil hakimi ilə bağlanan müqaviləyə əsasən əhali vergi ödəmək şərtilə öz həyatını, əmlakını və dinini qoruyub saxladı. Sonrakı onilliklərdə ərəblər Arrana — Şimali Azərbaycana da yürüşlər etdilər; 705-ci ildə Albaniya birbaşa xilafətin idarəsinə keçdi.
İslam dini tədricən bütün ölkəyə yayıldı. Bərdə, Dərbənd, Şamaxı, Təbriz, Ərdəbil, IX əsrin ortalarında salınan Gəncə kimi şəhərlər ticarət yolları üzərində çiçəklənən mərkəzlərə çevrildi. Ərəb dili elm və dövlət dili oldu; azərbaycanlı alim və şairlər ərəbdilli ədəbiyyatın inkişafına böyük töhfə verdilər.
816–837
Babək hərəkatı
Xilafətin ağır vergi siyasəti və yerli əhaliyə qarşı zülm IX əsrin əvvəllərində geniş xalq hərəkatına səbəb oldu. Onun başında Bəzz qalasında yaşayan xürrəmilərin başçısı Babək dayanırdı. Hərəkatın iştirakçıları qırmızı geyindikləri üçün «qırmızı geyimlilər» adlanırdılar.
Təxminən 20 il ərzində Babəkin qoşunları xəlifənin göndərdiyi ordulara bir-birinin ardınca ağır zərbələr vurdu. Hərəkat Azərbaycanın böyük hissəsini əhatə edərək xilafəti sarsıtdı. Nəhayət, xəlifə Mötəsim ən bacarıqlı sərkərdəsi Afşini böyük ordu ilə Babəkin üzərinə göndərdi.
Uzun mühasirədən sonra 837-ci ildə Bəzz qalası süqut etdi. Babək xəyanət nəticəsində ələ keçirildi və 838-ci ildə Samirə şəhərində amansızcasına edam olundu. Rəvayətə görə, qolu kəsiləndə Babək qanını üzünə sürtmüşdü ki, düşmənləri onun solğun sifətini görüb qorxduğunu düşünməsinlər.
Fəsil V
Şirvanşahlar və Atabəylər
IX – XIII əsrlər
Xilafət zəiflədikcə Azərbaycan torpaqlarında yerli dövlətlər yarandı. Oğuz türklərinin gəlişi, Səlcuq imperiyası və Eldənizlər dövləti ilə ölkə siyasi və mədəni yüksəlişin zirvəsinə qalxdı.
Türbəni fırladın. Toxunun — həndəsi naxışlar işıqlansın.
IX – XI əsrlər
Yerli dövlətlərin dirçəlişi
IX əsrin ortalarından başlayaraq Azərbaycanda xilafətdən asılılığı zəif olan və ya tam müstəqil dövlətlər meydana çıxdı. Şimalda 861-ci ildə yaranan Şirvanşahlar dövləti təxminən 700 il — 1538-ci ilə qədər yaşadı və dünyanın ən uzunömürlü sülalələrindən biri oldu.
Cənubda Sacilər (879–941) Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsini vahid hakimiyyət altında birləşdirdi; onların paytaxtı Marağa, sonra Ərdəbil idi. Onların ardınca Salarilər (941–981) və Rəvvadilər (981–1054) hakimiyyətə gəldi. Gəncədə isə Şəddadilər (971–1088) hökmranlıq edirdi.
Şəddadilər dövründə, 1063-cü ildə usta İbrahim Osman oğlu məşhur Gəncə qapılarını düzəltmişdi. 1139-cu il zəlzələsindən sonra gürcü çarı tərəfindən aparılan bu qapıların bir tayı bu gün də Gelati monastırında saxlanılır.
XI – XII əsrlər
Səlcuqlar və Oğuz dünyası
XI əsrin ortalarında Səlcuq türkləri Azərbaycanı öz imperiyasına qatdılar. Oğuz tayfalarının kütləvi şəkildə bu torpaqlarda məskunlaşması etnik mənzərəni dəyişdi və türkdilli Azərbaycan xalqının formalaşması prosesi əsasən başa çatdı.
Oğuzların qəhrəmanlıq dastanı «Kitabi-Dədə Qorqud» bu dünyanın ruhunu yaşadır. Dastanın Drezden və Vatikan kitabxanalarında saxlanılan əlyazmaları Azərbaycan dilinin ən qiymətli yazılı abidələri sırasındadır. 2000-ci ildə UNESCO-nun qərarı ilə dastanın 1300 illiyi bütün dünyada qeyd olundu.
1136 – 1225
Eldənizlər (Atabəylər) dövləti
Səlcuq sultanlığı zəiflədikdə Şəmsəddin Eldəniz 1136-cı ildə Azərbaycan Atabəylər dövlətinin əsasını qoydu. Paytaxtı əvvəlcə Naxçıvan, sonra Həmədan və Təbriz olan bu dövlət Qafqazdan İraqa qədər geniş əraziləri əhatə edirdi; atabəylər Səlcuq sultanlarını faktiki olaraq öz nəzarətləri altında saxlayırdılar.
Məhəmməd Cahan Pəhləvan və Qızıl Arslanın hakimiyyəti illərində dövlət qüdrətinin zirvəsinə çatdı. Memarlıq, elm və ədəbiyyatda misilsiz yüksəlişi ilə bu dövr tarixə «Azərbaycan İntibahı» kimi daxil olub.
Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani 1162-ci ildə Yusif Küseyir oğlu türbəsini, 1186-cı ildə isə Möminə Xatun türbəsini ucaltdı. On tərəfli bu türbə bütünlüklə həndəsi naxışlarla örtülüb və bu gün Naxçıvanın rəmzidir.
Fəsil VI
Nizami və İntibah
XII əsr
XII əsrdə Gəncə, Şamaxı və Naxçıvan Şərqin ən parlaq elm və poeziya mərkəzlərinə çevrildi. Bu dövrün zirvəsi isə dünya ədəbiyyatının dahisi Nizami Gəncəvi idi.
Kitablardan birinə toxunun — o açılsın və hekayəsini danışsın.
Təxminən 1141 – 1209
Nizami Gəncəvi
İlyas Yusif oğlu Nizami təxminən 1141-ci ildə Gəncədə anadan olub və demək olar ki, bütün ömrünü bu şəhərdə keçirib. O, dövrünün bütün elmlərinə — astronomiyaya, riyaziyyata, tibbə, fəlsəfəyə və tarixə dərindən bələd idi.
Nizaminin şah əsəri «Xəmsə» (Beşlik) beş poemadan ibarətdir. Bu poemalarda şair ədalətli hökmdar, azad insan, saf məhəbbət və elmin gücü haqqında düşüncələrini ölməz obrazlarla ifadə edib.
Nizami əsərlərini dövrün ədəbi dili olan fars dilində yazsa da, onun yaradıcılığı Azərbaycan mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. «Xəmsə» Şərqdə yüzlərlə nəzirəyə və minlərlə miniatürə ilham verib; Əmir Xosrov Dəhləvidən Cəmiyə, Nəvaidən Füzuliyə qədər onlarla şair onun yolunu davam etdirib.
Fəsil VII
Monqollardan Ağqoyunluya
XIII – XV əsrlər
Monqol yürüşləri Azərbaycanı ağır sınaqlarla üz-üzə qoysa da, Təbriz dünyanın ən böyük şəhərlərindən birinə çevrildi. XV əsrdə isə Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu Yaxın Şərqin ən qüdrətli dövlətlərini qurdular.
Qız qalasına toxunun — səkkiz mərtəbəsi işıqlansın.
XIII – XIV əsrlər
Monqol yürüşləri və Elxanilər
1220-ci illərdə monqol ordularının ilk yürüşləri Azərbaycanın şəhərlərini dağıtdı; Beyləqan, Gəncə, Şamaxı, Ərdəbil ağır zərbə aldı. 1256-cı ildə Hülakü xan Elxanilər dövlətini yaratdı və Azərbaycan bu böyük imperiyanın mərkəzinə çevrildi.
Elxanilərin paytaxtı əvvəlcə Marağa, sonra Təbriz oldu. Çindən Avropaya uzanan ticarət yollarının qovşağında yerləşən Təbriz dövrünün ən böyük şəhərlərindən birinə çevrildi. Vəzir Rəşidəddin burada «Rəbi-Rəşidi» adlı elm şəhərciyi saldı, onun «Came üt-təvarix» əsəri isə ilk «dünya tarixi» sayılır.
1259-cu ildə böyük alim Nəsirəddin Tusi Hülakü xanın dəstəyi ilə Marağa rəsədxanasını qurdu. Burada tərtib edilən «Elxani ziyci» astronomik cədvəlləri əsrlər boyu istifadə olunurdu.
Şirvanşahlar
Bakı və Şirvanşahlar sarayı
Monqol və Teymur yürüşləri dövründə Şirvanşahlar diplomatik ustalıqla dövlətlərini qoruyub saxladılar. Şirvanşah I İbrahim (1382–1417) Əmir Teymurla sülh bağlayaraq ölkəni dağıntılardan xilas etdi. Şamaxıda baş verən dağıdıcı zəlzələlərdən sonra Şirvanşahların iqamətgahı Bakıya köçürüldü.
XV əsrdə I Xəlilullahın dövründə İçərişəhərdə Şirvanşahlar sarayı kompleksi ucaldıldı: saray, divanxana, türbə, məscid və hamam. Bu kompleks bu gün Azərbaycan memarlığının incisi sayılır.
İçərişəhərin simvolu olan Qız qalası isə daha əvvəlki dövrlərə aiddir: onun tikilmə tarixi və təyinatı hələ də alimlər arasında mübahisə doğurur. 2000-ci ildə İçərişəhər, Şirvanşahlar sarayı və Qız qalası UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edildi.
1410 – 1501
Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu
Teymurun ölümündən sonra türk tayfa birlikləri böyük dövlətlər yaratdılar. Qara Yusifin qurduğu Qaraqoyunlu dövləti (1410–1468) paytaxtı Təbriz olmaqla Azərbaycanı, İraqı və Şərqi Anadolunu birləşdirdi. Cahan şahın dövründə dövlətin sərhədləri Fars körfəzinə qədər uzanırdı; o, «Həqiqi» təxəllüsü ilə Azərbaycan dilində şeirlər də yazırdı.
1467-ci ildə Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsən Cahan şahı məğlub edərək Azərbaycanın vahid hakimi oldu. Onun dövləti Venesiya kimi Avropa dövlətləri ilə diplomatik əlaqələr saxlayırdı. 1473-cü ildə Otluqbeli döyüşündə Osmanlı sultanı II Mehmetə məğlub olsa da, Uzun Həsən dövrünün ən qüdrətli hökmdarlarından biri kimi tarixə düşdü.
Bu dövrdə yaşamış İmadəddin Nəsimi (1369–1417) Azərbaycan dilində fəlsəfi şeirin zirvəsini yaratdı. Hürufilik ideyalarına görə Hələbdə edam olunsa da, onun misraları əsrlər boyu insan ləyaqətinin himni kimi səslənir.
Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam.
— İmadəddin Nəsimi
Fəsil VIII
Səfəvilər dövləti
1501 – 1736
1501-ci ildə gənc Şah İsmayıl Təbrizdə taxta çıxaraq bütün Azərbaycan torpaqlarını birləşdirən və sonralar Yaxın Şərqin ən böyük imperiyalarından birinə çevrilən Səfəvilər dövlətini qurdu.
Xalçaya toxunun — Azərbaycanın xalça məktəblərini bir-bir kəşf edin.
1501
Şah İsmayıl Xətai
Səfəvilər sülaləsinin əcdadı Şeyx Səfiəddin Ərdəbili XIII–XIV əsrlərdə Ərdəbildə sufi təriqətinin əsasını qoymuşdu. Onun nəslindən olan İsmayıl qızılbaş türk tayfalarının dəstəyi ilə 1500-cü ildə Şirvanşah Fərrux Yasarı, 1501-ci ildə isə Ağqoyunluları məğlub etdi və cəmi 14 yaşında Təbrizdə şah elan olundu.
Şah İsmayıl Azərbaycan türkcəsini sarayın, ordunun və diplomatik yazışmaların dilinə çevirdi. O, özü də «Xətai» təxəllüsü ilə ana dilində gözəl şeirlər və «Dəhnamə» poemasını yazmışdı.
1514-cü ildə Çaldıran döyüşündə Osmanlı sultanı I Səlimə məğlubiyyət Səfəvilərin qərbə doğru genişlənməsini dayandırdı. Bundan sonra iki böyük türk dövləti arasında uzun sürən müharibələr dövrü başladı.
Paytaxtlar
Təbrizdən İsfahana
Şah Təhmasibin (1524–1576) dövründə Osmanlı təhlükəsi səbəbindən paytaxt Təbrizdən Qəzvinə, I Şah Abbasın (1587–1629) dövründə isə İsfahana köçürüldü. Şah Abbas ordu və dövlət idarəçiliyində islahatlar apararaq imperiyanı yenidən gücləndirdi.
Səfəvilər dövründə sənətkarlıq və ticarət çiçəkləndi. Təbriz miniatür məktəbi, xəttatlıq, zərgərlik və xüsusilə xalçaçılıq dünya şöhrəti qazandı. Böyük rəssam Sultan Məhəmmədin rəhbərliyi ilə yaradılan «Şahnamə» miniatürləri bu gün dünyanın ən məşhur muzeylərində saxlanılır.
1722-ci ildə əfqanların İsfahanı tutması ilə dövlət dərin böhrana düşdü və 1736-cı ildə Səfəvilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyuldu.
Xalça sənəti
İlmələrə hopmuş tarix
Azərbaycan xalçası bu torpağın ən qədim və ən zəngin sənətlərindən biridir. Hər bölgənin — Quba, Şirvan, Bakı, Gəncə, Qazax, Qarabağ, Təbriz — öz naxışı, rəng palitrası və toxuma üsulu var. Xalçalardakı buta, göl, ulduz və əjdaha motivləri qədim inancların rəmzlərini daşıyır.
1539–1540-cı illərdə Ərdəbildəki Şeyx Səfi türbəsi üçün toxunmuş məşhur «Şeyx Səfi» xalçası hazırda Londondakı Viktoriya və Albert muzeyində saxlanılır. 2010-cu ildə Azərbaycan xalçaçılıq sənəti UNESCO-nun Bəşəriyyətin qeyri-maddi mədəni irsinin reprezentativ siyahısına daxil edildi.
1967-ci ildə yaradılan Azərbaycan Milli Xalça Muzeyi dünyada xalça sənətinə həsr olunmuş ilk ixtisaslaşmış muzeylərdəndir; onun Bakı bulvarındakı yeni binası bükülmüş xalça formasındadır.
Fəsil IX
Nadir şah və xanlıqlar
1736 – 1828
Nadir şahın ölümündən sonra Azərbaycan torpaqlarında 20-dən çox xanlıq və sultanlıq yarandı. Bu kiçik dövlətlər zəngin mədəniyyət yaratsalar da, parçalanmışlıq ölkəni böyük imperiyalar qarşısında zəiflətdi.
Günəşi hərəkət etdirin — şəbəkədən keçən işıq döşəmədə naxış açır. Toxunaraq günün vaxtını dəyişin.
1736 – 1747
Nadir şah Əfşar
Əfşar türk tayfasından olan Nadir xan Səfəvilərin son illərində ölkəni əfqan, Osmanlı və rus qoşunlarından təmizlədi. 1736-cı ildə Muğan düzündə çağırılan qurultayda o, şah seçildi.
1739-cu ildə Hindistana yürüş edən Nadir şah Dehlini tutdu və məşhur «Tavus taxtı»nı və «Kuhi-nur» almazını ələ keçirdi. Lakin 1747-ci ildə onun sui-qəsd nəticəsində öldürülməsi ilə yaratdığı nəhəng imperiya dağıldı.
XVIII əsrin ikinci yarısı
Xanlıqlar dövrü
Şimali Azərbaycanda Quba, Şəki, Şirvan, Bakı, Qarabağ, Gəncə, Naxçıvan, İrəvan, Talış, Dərbənd xanlıqları, İlisu sultanlığı və Car-Balakən camaatlıqları; Cənubi Azərbaycanda isə Təbriz, Urmiya, Ərdəbil, Xoy, Maku, Marağa, Qaradağ və başqa xanlıqlar yarandı.
Quba xanı Fətəli xan (1758–1789) Azərbaycan torpaqlarını vahid dövlətdə birləşdirmək uğrunda mübarizə apardı və Dərbəndi, Bakını, Şamaxını öz hakimiyyəti altına aldı. Qarabağ xanı Pənahəli xan 1750-ci illərdə alınmaz Şuşa qalasını tikdirdi; oğlu İbrahimxəlil xanın dövründə Şuşa Qafqazın mühüm siyasi və mədəni mərkəzlərindən birinə çevrildi.
Şəki xanlığının əsasını 1743-cü ildə Hacı Çələbi xan qoymuşdu. Onun nəvəsi Hüseyn xan Müştaqın dövründə ucaldılan Şəki xan sarayı öz şəbəkələri və divar rəsmləri ilə Azərbaycan memarlığının şah əsəridir.
Fəsil X
Araz: bölünmüş vətən
1801 – 1828
XIX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyası Cənubi Qafqaza yürüşə başladı. İki Rusiya–İran müharibəsinin nəticəsində Azərbaycan xalqı Araz çayı boyunca iki yerə bölündü.
Çaya toxunun — Arazın səsini dinləyin.
1804 – 1813
İşğalın başlanğıcı
1801-ci ildə Kartli-Kaxetiya çarlığını ilhaq edən Rusiya 1803-cü ildə Car-Balakəni, 1804-cü ilin yanvarında isə Gəncə xanlığını işğal etdi. Gəncə qalasının müdafiəsi zamanı Cavad xan və oğlu Hüseynqulu ağa qəhrəmancasına həlak oldular.
1804–1813-cü illər Rusiya–İran müharibəsi zamanı Qarabağ, Şəki, Şirvan, Bakı və Quba xanlıqları bir-birinin ardınca Rusiyanın tərkibinə qatıldı. 1813-cü ildə bağlanan Gülüstan müqaviləsi ilə İran Şimali Azərbaycan xanlıqlarının (İrəvan və Naxçıvan istisna olmaqla) Rusiyaya keçdiyini tanıdı.
1826 – 1828
Türkmənçay və Araz sərhədi
1826–1828-ci illərin ikinci Rusiya–İran müharibəsi İranın məğlubiyyəti ilə başa çatdı. 1828-ci ilin fevralında imzalanan Türkmənçay müqaviləsi ilə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları da Rusiyaya keçdi. Araz çayı iki imperiya arasında sərhəd oldu — Azərbaycan xalqı iki yerə parçalandı.
Müqavilədən sonra Rusiya İran və Osmanlı imperiyasından köçürülən erməni əhalisini keçmiş İrəvan, Naxçıvan və Qarabağ xanlıqlarının torpaqlarında yerləşdirdi. Bu, bölgənin demoqrafik mənzərəsini kökündən dəyişdi və sonrakı münaqişələrin toxumlarını səpdi.
Xanlıqlar ləğv edildi, yerində rus idarəçilik sistemi — əyalətlər, sonra isə quberniyalar yaradıldı. Xalq işğala qarşı dəfələrlə üsyan etdi: 1830-cu illərdə Car-Balakəndə, Talışda, Qubada və Şəkidə böyük üsyanlar baş verdi.
Arazı ayırdılar, qum ilə doldurdular. Mən səndən ayrılmazdım, zülm ilə ayırdılar.
— Xalq bayatısı
Fəsil XI
Neft bumu və maarifçilik
1846 – 1917
XIX əsrin ikinci yarısında Bakı dünyanın neft paytaxtına çevrildi. Qara qızıl şəhəri dəyişdi, milyonçular və xeyriyyəçilər yetişdirdi, maarifçilər isə xalqı elmə, mətbuata və teatra çağırdılar.
Buruqlardan birinə toxunun — neft fontan vursun.
Qara qızıl
Dünyanın neft paytaxtı
Abşeronda neft qədim zamanlardan quyulardan əl ilə çıxarılırdı. 1846-cı ildə Bibiheybətdə neft quyusu ilk dəfə mexaniki üsulla qazıldı. 1872-ci ildə neft yataqlarının icarə sisteminin ləğvi ilə Bakıya böyük sərmayə axını başladı.
1879-cu ildə Nobel qardaşları «Branobel» şirkətini qurdular. 1878-ci ildə onların sifarişi ilə hazırlanan «Zoroaster» dünyanın ilk uğurlu neft tankerlərindən biri oldu, Balaxanı ilə Qara şəhər arasında ilk neft kəməri çəkildi. XX əsrin əvvəlində Bakı dünya neft hasilatının yarıdan çoxunu verirdi.
Neft sənayesi şəhəri sürətlə dəyişdi: Bakının əhalisi bir neçə onillikdə dəfələrlə artdı, Avropa üslubunda saraylar, teatrlar, banklar tikildi. Lakin ağır iş şəraiti və sosial bərabərsizlik güclü fəhlə hərəkatına da səbəb oldu.
Fəsil XII
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
1918 – 1920
1918-ci il mayın 28-də Azərbaycanın müstəqilliyi elan olundu. Cəmi 23 ay yaşasa da, Cümhuriyyət Müsəlman Şərqində ilk demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət kimi tarixə düşdü.
Bayrağa toxunun — külək əssin. Rənglərin mənasını nöqtələrdə oxuyun.
28 May 1918
İstiqlal Bəyannaməsi
1917-ci il inqilabından sonra Rusiya imperiyası dağıldı. Bölgədə vəziyyət son dərəcə ağır idi: 1918-ci ilin martında Bakı Sovetinin və daşnak silahlı dəstələrinin Bakıda, Şamaxıda, Qubada və başqa bölgələrdə törətdiyi qırğınlarda minlərlə azərbaycanlı həlak oldu. 31 mart bu gün Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi anılır.
1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycan Milli Şurası Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin sədrliyi ilə İstiqlal Bəyannaməsini qəbul etdi. Bəyannamədə bütün vətəndaşların milliyyətindən, dinindən, sinfindən və cinsindən asılı olmayaraq bərabər hüquqlara malik olduğu bəyan edilirdi.
Hökumətin ilk başçısı Fətəli xan Xoyski oldu, paytaxt müvəqqəti olaraq Gəncə idi. 1918-ci il sentyabrın 15-də Nuru paşanın komandanlığı altında Qafqaz İslam Ordusu Bakını azad etdi və hökumət Bakıya köçdü.
Demokratiya
Şərqdə ilk parlament respublikası
1918-ci il dekabrın 7-də açılan Azərbaycan Parlamentində müxtəlif partiyalarla yanaşı milli azlıqların — rusların, ermənilərin, almanların, yəhudilərin, gürcülərin nümayəndələri də təmsil olunurdu. Parlament qısa müddətdə yüzlərlə qanun layihəsini müzakirə etdi.
Azərbaycan qadınlara seçki hüququ verən ilk müsəlman ölkəsi oldu — bu hüquq bir çox Avropa ölkəsindən, məsələn Fransa və İtaliyadan xeyli əvvəl tanınmışdı.
Cümhuriyyət dövlət rəmzlərini — üçrəngli bayrağı (9 noyabr 1918) yaratdı, milli ordu, pul vahidi və diplomatik xidmət təsis etdi. 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universiteti açıldı, yüz gənc təhsil almaq üçün Avropaya göndərildi. 1920-ci ilin yanvarında Paris Sülh Konfransında Azərbaycanın müstəqilliyi de-fakto tanındı.
28 Aprel 1920
Cümhuriyyətin süqutu
1920-ci il aprelin 27-dən 28-nə keçən gecə XI Qızıl Ordu Azərbaycan sərhədini keçdi. Milli ordunun əsas qüvvələri Qarabağda erməni qiyamını yatırmaqla məşğul olduğu bir vaxtda parlament qan tökülməsinin qarşısını almaq üçün hakimiyyəti bolşeviklərə təhvil verdi.
Cümhuriyyətin bir çox rəhbəri repressiyaya məruz qaldı, öldürüldü və ya mühacirətə getdi. Lakin onun ideyaları yaşadı: 1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan Respublikası özünü AXC-nin varisi elan etdi, üçrəngli bayrağı və himni yenidən qəbul etdi.
Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz!
— Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
Fəsil XIII
Sovet dövrü
1920 – 1991
Yetmiş il davam edən sovet hakimiyyəti Azərbaycana sənayeləşmə və savadlanma ilə yanaşı, repressiyalar, müharibə və milli faciələr də gətirdi.
Toxunun — xatirə üçün qərənfil qoyun.
1920 – 1941
Sovetləşmə və repressiyalar
1922-ci ildə Azərbaycan SSR Gürcüstan və Ermənistanla birlikdə Zaqafqaziya Federasiyasının tərkibində SSRİ-yə daxil edildi, 1936-cı ildə isə müttəfiq respublika oldu. Zəngəzur Ermənistana verildi, 1923-cü ildə Qarabağın dağlıq hissəsində muxtar vilayət, 1924-cü ildə isə Naxçıvan Muxtar Respublikası yaradıldı.
Kollektivləşmə kəndlilərin kütləvi müqavimətinə səbəb oldu. 1937–1938-ci illərin «Böyük terror»u zamanı on minlərlə azərbaycanlı güllələndi və ya sürgün edildi. Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad, Salman Mümtaz kimi xalqın ən parlaq ziyalıları bu repressiyaların qurbanı oldu.
Eyni zamanda latın qrafikalı əlifbaya (1929), sonra isə kiril əlifbasına (1939) keçid edildi, savadsızlığın ləğvi kampaniyası aparıldı, yeni zavodlar, məktəblər və universitetlər açıldı.
1941 – 1945
Qələbənin yanacağı
İkinci Dünya müharibəsində 600 mindən çox azərbaycanlı cəbhəyə getdi, onların təxminən yarısı geri qayıtmadı. Bakı nefti müharibənin taleyini həll edən amillərdən biri idi: müharibə illərində SSRİ-də çıxarılan neftin təxminən 70 faizi Bakının payına düşürdü. Bakıya çatmaq Hitlerin Qafqaz planının əsas hədəflərindən idi.
130-dan çox azərbaycanlı «Sovet İttifaqı Qəhrəmanı» adına layiq görüldü. General Həzi Aslanov bu ada iki dəfə layiq görülüb, Mehdi Hüseynzadə isə İtaliya və Sloveniyada partizan hərəkatının əfsanəvi qəhrəmanı kimi tanınır.
1969 – 1982
Quruculuq illəri
1969-cu ildə respublikanın rəhbəri seçilən Heydər Əliyevin dövründə geniş quruculuq işləri aparıldı: yüzlərlə zavod, fabrik, yol və yaşayış binası tikildi, minlərlə azərbaycanlı gənc SSRİ-nin nüfuzlu ali məktəblərində təhsil almağa göndərildi. 1978-ci il Konstitusiyasında Azərbaycan dili respublikanın dövlət dili kimi təsbit olundu.
1988 – 1990
20 Yanvar faciəsi
1988-ci ildə Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi tələbləri ilə başlayan münaqişə və Ermənistandan 200 mindən çox azərbaycanlının deportasiyası xalqı ayağa qaldırdı. Bakının Azadlıq meydanı aylarla davam edən mitinqlərin mərkəzinə çevrildi.
1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet qoşunları Bakıya yeridildi; fövqəladə vəziyyət isə əhaliyə yalnız qoşunlar şəhərə daxil olduqdan sonra elan edildi. Əsgərlər dinc əhaliyə atəş açdı: 130-dan çox insan həlak oldu, yüzlərlə insan yaralandı. Bu faciə xalqın azadlıq iradəsini qıra bilmədi, əksinə, müstəqilliyə gedən yolu qətiləşdirdi.
Hər il 20 Yanvarda minlərlə insan Şəhidlər xiyabanına gələrək həlak olanların xatirəsini qərənfillərlə yad edir.
Fəsil XIV
Müstəqil Azərbaycan
1991 – bu gün
1991-ci ildə Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdi. Müharibə, işğal və böhranlarla başlayan yol neft strategiyası sayəsində sürətli inkişafa, Bakının müasir dünya şəhərinə çevrilməsinə apardı.
Qüllələrə toxunun — işıq ekranı dəyişsin: alov, bayraq, su.
1991 – 1994
Müstəqilliyin bərpası və müharibə
1991-ci il avqustun 30-da Ali Sovet müstəqilliyin bərpası haqqında Bəyannamə, oktyabrın 18-də isə «Dövlət müstəqilliyi haqqında» Konstitusiya Aktını qəbul etdi. SSRİ dağıldıqdan sonra Azərbaycan beynəlxalq aləmdə tanınmağa başladı və 1992-ci ilin martında BMT-yə üzv qəbul edildi.
Eyni zamanda Ermənistanla müharibə şiddətləndi. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalı şəhərində 613 dinc sakin — o cümlədən 63 uşaq, 106 qadın və 70 qoca qətlə yetirildi. Bu, müharibənin ən ağır faciəsi oldu.
1994-cü ilin mayında atəşkəs əldə olunanda Dağlıq Qarabağ və ətrafdakı yeddi rayon — Azərbaycan ərazisinin təxminən 20 faizi işğal altında idi. Bir milyona yaxın insan qaçqın və məcburi köçkünə çevrildi. BMT Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə işğalçı qüvvələrin Azərbaycan torpaqlarından çıxarılmasını tələb edən dörd qətnamə (822, 853, 874, 884) qəbul etdi.
1993 – 2003
Sabitlik və neft strategiyası
1993-cü ildə siyasi böhran və vətəndaş müharibəsi təhlükəsi şəraitində hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev ölkədə sabitliyi bərpa etdi. 1995-ci ildə müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyası qəbul olundu.
1994-cü il sentyabrın 20-də Bakıda dünyanın aparıcı neft şirkətləri ilə «Əsrin müqaviləsi» imzalandı. Müqavilə Xəzərin Azərbaycan sektorundakı «Azəri–Çıraq–Günəşli» yataqlarının işlənməsini nəzərdə tuturdu. 2006-cı ildə Bakı–Tbilisi–Ceyhan əsas ixrac neft kəməri, sonralar isə Cənub Qaz Dəhlizi istismara verildi.
2003-cü ildən İlham Əliyev ölkənin prezidentidir. Neft gəlirləri hesabına yollar, məktəblər, xəstəxanalar tikildi, Bakı beynəlxalq idman və mədəniyyət tədbirlərinin mərkəzinə çevrildi.
Fəsil XV
Zəfər və Qarabağ
2020 – bu gün
Otuz ilə yaxın davam edən işğal 2020-ci ilin payızında 44 günlük Vətən müharibəsi ilə başa çatdı. Qarabağ yenidən Azərbaycanın, xarıbülbül isə yenidən Şuşanın oldu.
Çiçəyə toxunun — xarıbülbül yenidən açılsın.
27 sentyabr – 10 noyabr 2020
44 günlük Vətən müharibəsi
2020-ci il sentyabrın 27-də cəbhə xəttində başlayan döyüşlər Azərbaycan Ordusunun əks-hücum əməliyyatına çevrildi. 44 gün ərzində Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı şəhərləri və yüzlərlə kənd azad edildi. Noyabrın 8-də Azərbaycan əsgəri Şuşanı azad etdi — bu gün ölkədə Zəfər Günü kimi qeyd olunur.
Noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı; Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonları döyüşsüz Azərbaycana qaytarıldı. Müharibədə 2900-dən çox azərbaycanlı hərbçi şəhid oldu.
2023 – 2025
Suverenliyin tam bərpası və sülhə doğru
2023-cü il sentyabrın 19–20-də həyata keçirilən lokal antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan Qarabağ bölgəsində suverenliyini tam bərpa etdi. Oktyabrın 15-də Xankəndidə Azərbaycan bayrağı qaldırıldı.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə «Böyük Qayıdış» proqramı çərçivəsində yeni şəhərlər, kəndlər, hava limanları və yollar salınır; keçmiş məcburi köçkünlər doğma yurdlarına qayıdırlar.
2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan liderləri birgə bəyannamə imzaladılar, sülh sazişinin mətni paraflandı — onilliklər boyu davam edən münaqişədən davamlı sülhə doğru mühüm addım atıldı.
Mədəniyyət paytaxtı
Şuşa — Qarabağın tacı
1752-ci ildə Pənahəli xan tərəfindən salınan Şuşa əsrlər boyu Azərbaycan musiqisinin, poeziyasının və xalçaçılığının beşiyi olub. Xurşidbanu Natəvan, Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül, Seyid Şuşinski kimi sənətkarların həyatı bu şəhərlə bağlıdır. Şuşa haqlı olaraq «Qafqazın konservatoriyası» adlandırılırdı.
2021-ci ildə Şuşa Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edildi. Cıdır düzündə yenidən «Xarıbülbül» musiqi festivalı keçirilir, Vaqif Poeziya Günləri bərpa olunub.
Özünü yoxla
Tarix səyahətini nə qədər yadda saxladınız?
12 sualdan ibarət qısa testlə biliklərinizi yoxlayın.